Polskie fortyfikacje, Obszar Warowny "Śląsk"

Polskie fortyfikacje okresu międzywojennego na Śląsku
Obszar Warowny "Śląsk"

Niewiele osób, także mieszkańców Śląska, wie o istnieniu polskiej "Linii Maginota" – jedynych tej klasy zabytków budownictwa fortyfikacyjnego na obecnym obszarze Polski, obejmujących cały obszar śląskiego okręgu przemysłowego. Znajdują się one czasami tuż obok, zapomniane, zarośnięte chaszczami, często zasypane śmieciami wysypywanymi przez okolicznych mieszkańców. Kojarzone są one z II wojną światową, lecz często uznawane są za pozostałości umocnień niemieckich z 1945 r.

Natomiast ich historia jest starsza, bo pierwsze powstały w 1933 r., a ostatnie zbudowano w sierpniu 1939 r., w ramach przygotowań Wojska Polskiego do obrony przed najazdem niemieckim.

Do tej pory nie zostały one uznane za zabytki architektury wojskowej i nie zostały wpisane na listę zabytków. Niewątpliwie przyczyną tego zaniedbania jest to, że zostały zapomniane.

Umieszczenie informacji o istnieniu tych umocnień wśród miejsc pamięci województwa śląskiego ma swoje uzasadnienie tym, że we wrześniu 1939 r. zostały one obsadzone przez Wojsko Polskie i stanowiły pierwszy krok na szlaku bojowym w kampanii wrześniowej, a często także całej II wojny światowej. Wielu z tych żołnierzy zginęło w trakcie walk z oddziałami dywersantów niemieckich np o kopalnię „Marcel” w Michałowicach, hutę „Zygmunt” i innych. Część żołnierzy stanowiących obsadę obiektów Okręgu Warownego „Śląsk” dostało się do niewoli niemieckiej lub sowieckiej. Są wśród także ofiary zbrodni Katyńskiej.

Przygotowania do obrony Śląska i rejonu przemysłowego rozpoczęto w chwili odzyskania tych ziem przez Polskę. Wytyczono i przygotowano do obrony polową pozycję osłonową. W końcu 1931 roku, w chwili zaostrzenia się sytuacji w Niemczech obsadzono ją jednostkami 23 Dywizji Piechoty. Dowódca 23 Dywizji Piechoty gen. bryg. dr Józef Zając w celu wzmocnienia obrony rejonu przemysłowego przedstawił projekt budowy fortyfikacji stałych, który został przyjęty przez Sztab Główny.

Projekty pierwszych schronów bojowych zostały zatwierdzone przez szefa Sztabu Generalnego latem 1933 roku.

W opracowywanych na Śląsku projektach podstawowym elementem fortyfikacji były małe schrony bojowe będące stanowiskiem karabinu maszynowego ukrytym w kopule pancernej. Towarzyszył im duży schron bojowy - tradytor uzbrojony w armatę polową 75 mm. Zespoły schronów bojowych uzupełniały fortyfikacje polowe, koszary z izbami bojowymi, magazyny amunicji. Cały ten zespół otoczony pasem przeszkód miał tworzyć punkt oporu zdolny do obrony okrężnej oraz wspierania sąsiadów.

W sierpniu 1933 roku rozpoczęto budowę punktu oporu w centrum pozycji osłonowej dla zamknięcia drogi Bytom - Czeladź,
który nazwano od wysokości wzgórza p.o. wzg. 304,7.

Do końca roku zbudowano pięć schronów bojowych, lecz nie wszystkie zostały ukończone i wyposażone w kopuły pancerne.

W roku 1934 na wzg.304,7 wybudowano kolejne schrony bojowe, w tym też dwukondygnacyjny tradytor dla armaty 75mm. Powstała sieć umocnień polowych i zasieki z drutu kolczastego. Kolejne roboty objęły budowę koszar, magazynów amunicji i stanowisk pozornych. Jesienią rozpoczęto budowę fortyfikacji stałych na południowym skrzydle. Zaprojektowany tu "punkt oporu Szyb Artura" przecina wzg.299 leżące na południowy zachód od Kłodnicy. W roku 1935 wybudowano tu siedem schronów bojowych, a w latach następnych wzniesiono koszary, magazyny i szereg innych obiektów. W 1935 ruszyły prace przy budowie p.o wzg. 310 Bobrowniki, leżącym w zakolu rzeki Brynicy. Do końca roku wykonano niewielką część robót.

Rok 1936 był rokiem przełomowym dla budowy fortyfikacji stałych, w wyniku część schronów budowanych w "p.o. Bobrownik"i otrzymują nowy kształt, są większe i znacznie silniej uzbrojone. Równolegle rozpoczęto budowę ciągłej linii umocnień łączącej izolowane punkty oporu. Między innymi wzniesiono łącznikowy p.o. wzg. 298 Kamień, liczący trzy duże schrony bojowe, w tym jeden z armatą p.panc. oraz dwa stanowiska pozorne z betonowymi kopułami. Kolejne schrony z armatami p.panc. wzmocniły obronę w rejonie wzgórza 304,7. W Maciejkowicach wzniesiono duży samodzielny schron bojowy, a kolejne ryglujące drogi w kierunku Bytom - Chorzów połączono w "p.o. Łagiewniki" liczący 10 obiektów, w tym tradytory dla armat 75mm. Wybudowano koszary z żelbetonowymi izbami bojowymi w "p.o. Bobrowniki" i "p.o.Szyb Artura" /wzmocniono go o dwa nowe schrony bojowe/.

W roku 1937 wybetonowano 50 ciężkich schronów bojowych, w tym tradytory artyleryjskie.

Wykonano 4 żelbetonowe magazyny amunicji, 3 zespoły koszar, wartownie. Linia umocnień połączyła "p.o.Łagiewniki" z "p.o Szyb Artura" otaczając łukiem centrum rejonu przemysłowego. Podzielono ją na pododcinki. Były to "p.o.Godula" na wzg.294 na południe od Bytomia, oraz "p.o.wzg.329" położony w rejonie Czarnego Lasu. Cztery ciężkie schrony bojowe zbudowano na tyłach tej pozycji tworząc zarys drugiej linii obrony. Na skrzydle południowym kolejny raz wzmocniono "p.o.Szyb Artura" oraz zbudowano odcinek "Kochłowice". W jego skład wchodził "p.o.wzg.304 Radoszowy". Na skrzydle północnym zbudowano schrony bojowe przy tamach zalewów. Linia umocnień osiągnęła długość 21 km.

W roku 1938 rozpoczęto wyposażenie wybudowanych rok wcześniej obiektów, budowano stanowiska pozorne i stanowiska pozorne uzbrojone, lekkie schrony bojowe i stanowiska moździeży. Przygotowywano także stanowiska polowe. W Chorzowie wzniesiono duży dwukondygnacyjny schron dowodzenia, rozbudowano łączność, prowadzono prace przy budowie pasa przeszkód przeciwczołgowych i przeciwpiechotnych, tam i jazów na Brynicy oraz prowadzono wylesienia.

Dowódcą Obszaru Warownego Śląsk został ówczesny dowódca 23 D.P. płk. dypl. Jan Sadowski, a dowódcą oddziałów fortecznych płk. Klaczyński. Fortyfikacje podzielono na trzy odcinki: A-Bobrowniki, B-Chorzów, C-Kochłowice. Obsadę każdego odcinka stanowił specjalny batalion forteczny uzupełniony specjalnymi bateriami artylerii z 23 pal z Będzina. Były to: 4 batalion 11 pp z Tarnowskich Gór, 4 batalion 74 pp z Chorzowa i 4 batalion 73 pp z Katowic.

W roku 1939 Niemcy wkraczają do Czechosłowacji. Bezzwłocznie rozpoczęto budowę pozycji polowej nad potokiem Jamną, południowym dopływem Kłodnicy. W rejonie wsi Niezdara - Sączów powstaje "punkt oporu wzg.307" składający się z 8 schronów bojowych. Obsada: 6 kompania ckm 11 pp. pod dowództwem mjr. Cwiąkalskiego,

Powstaje odcinek Mikołów rozciągający się od Kłodnicy do Gostynki. Zabetonowano tu 14 schronów bojowych z 40 planowanych i tylko nieliczne zostały ukończone. Obsada: batalion forteczny Mikołów pod dowództwem ppłk. Pfeiffera. Na odcinkach, gdzie nie spodziewano się silnego działania przeciwnika, międzypolach, liniach czat i pozycjach wysuniętych budowano fortyfikacje polowe. Także na północnym skrzydle Obszaru Warownego Śląsk powstały pozycje polowe wzmocnione następnie małymi żelbetonowymi schronami bojowymi. Wybudowano je wzdłuż zalewów na Brynicy uzupełniając obronę na południe od "p.o. wzg.307" oraz tworząc linię czat biegnącą na północ w kierunku na Ożarowice. Pomiędzy Sączowem a Mierzęcinami zbudowano 5 żelbetonowych stanowisk broni maszynowej i utworzono improwizowany "punkt oporu Nowa Wieś". Na przedpolu Obszaru Warownego przygotowano polowe pozycje wysunięte. Tarnowskie Góry otrzymały pozycję dla osłony garnizonu, a na przedpolu Mokrego zbudowano wysunięty "punkt oporu wzg.341". Równolegle do budowy schronów bojowych prowadzono szereg prac towarzyszących. Gotowe obiekty obsypywano ziemią i maskowano. Budowano przeszkody przeciwpiechotne - płot flandryjski z drutu kolczastego na wkręcanych w ziemię stalowych słupkach i przeciwczołgowe z wbitych w ziemię od 1 do 4 rzędów szyn kolejowych. Jednocześnie zakładano pola minowe i dokonywano wylesień. Na rzekach Kłodnicy i Gostynce przygotowano zalewy i zastawki zabagniające.

W przededniu wojny linia umocnień rozciągała się na długości blisko 60 km tworząc dobrze zaplanowaną pozycję obronną.
Jej wartość obniżały nieukończone pozycje skrzydłowe.

Polskie Fortyfikacje Górnego Śląska - stan na dzień 30.08.1939r.

Przeczyce - prace ledwie rozpoczęte
polowy Nowa Wieś - gotowy
p.o wzg.307 Niezdara - w trakcie prac wyposażeniowych
pozycja czat nad Brynicą - gotowa
pozycja polowa nad zalewem Kozłowa Góra - gotowa
fortyfikacje przy tamach zalewów - gotowe
p.o wzg. 310 Bobrowniki - gotowe
p.o. wzg. 298 Kamień - gotowe
p.o. wzg.304,7 - gotowe
p.o. Łagiewniki - gotowe
p.o. Godula - gotowe
p.o. wzg.319 - gotowe
p.o. Szyb Artura - gotowe
p.o. Radoszowy - gotowe
II linia obrony - gotowe
pozycja polowa "Panewniki" - gotowe
pododcinek „Śmiłowice” - w trakcie budowy
pododcinek „Mokre” - w trakcie budowy
pododcinek „Wyry” - w trakcie budowy
pozycja „Las Wyry” w trakcie budowy

Do Ewidencji włączone zostały jedynie te części Obszaru Warownego, które zostały uznane przez władze gmin jako miejsca pamięci.

Opracowano na podstawie:

informacji na stronie internetowej autorstwa: Dariusz Krzyształowski, Henryk Jędraszyk, Mariusz Jędraszyk
artykułu gen. bryg. w st. sp. Jana Sadowskiego pt. „Przygotowanie Centralnego Rejonu Przemysłowego Śląska do obrony w okresie międzywojennym”, opublikowany w Wojskowym Przeglądzie Historycznym z 1959 r. Nr 4
Steblik W. Armia Kraków, Warszawa 1975

Mając na uwadze szczupłość dokumentów i opracowań, prosimy o nadsyłanie uwag i materiałów pozwalających uściślić i wzbogacić informacje dotyczące obiektów Obszaru Warownego ”Śląsk”